Al bijna 2 weken lang zijn de omstandigheden bijzonder ondankbaar voor de weersvoorspellers. Tenminste als je je er niet vanaf wilde maken met 'in België op de meeste plaatsen zonnig' of 'In België op de meeste plaatsen bewolkt'.
In dit soort kalme omstandigheden aan de rand van een hogedrukgebied is het in november, wanneer de zon weinig kracht heeft, vaak koffiedik kijken of de grijze soep (mist of lage SC wolken) zal kunnen oplossen. Het is een subtiele samenloop van omstandigheden die daarover beslist, waarbij samen met de kracht van de zon ook de dikte van de mist/wolken, de windsnelheid en de eventuele menging met drogere luchtlagen hogerop van voornaam belang zijn.
Als je een inschatting voor een klein gebied als Limburg moet maken, dan houdt dit onder de huidige omstandigheden steeds het risico in dat het op enkele tientallen kilometers fout loopt. Zoals donderdag 10 november het geval was. De weerkaarten zijn in zo'n situaties helaas nauwelijks bruikbaar voor belangrijke details zoals mist of stratocumulusvelden. En daar hangen dus ook de temperaturen aan vast.
Het enige wat we kunnen doen is (zoals steeds) het meest waarschijnlijke scenario trachten te verwachten, en vervolgens de actuele ontwikkelingen van nabij opvolgen en eventueel de verwachting bijstellen (nowcasten).
Hierbij enkele illustraties van moeilijke omstandigheden waarmee de weersverwachters de voorbije dagen werden geconfronteerd. Ik heb er ook regelmatig quotes bij toegevoegd, afkomstig uit de guidance van de meteoroloog van het KNMI. Deze meteoroloog beschrijft enkele keren per dag de ontwikkelingen voor de korte termijn op basis van enkele weermodellen, de satellietbeelden en waarnemingen. Uit deze quotes blijkt duidelijk hoe moeilijk de inschatting was, zonder dat ik daarvoor de verschillende weerkaarten moet opvoeren.
Reeds sinds dinsdag 8 november was het millimeterwerk wat de grens tussen wolken en opklaringen betreft.
In de vroege ochtend dienden zich de eerste opklaringen aan in het oosten van Limburg:
Tegen 10u45 zat dan heel de provincie in de zon. In het westen van het land hebben ze uiteindelijk heel de dag geen zon gezien.
Daardoor dus ook de hoogste temperaturen in het oosten:
Woensdag 9 november krijgen we een beetje hetzelfde verhaal: Limburg nipt in de zonneschijn, en ten westen van ons opnieuw veel wolken:
Donderdag 10 november zat een gebied met vochtige lucht boven Limburg onder een temperatuurinversie gevangen, waardoor het op vele plaatsen langdurig mistig en later nevelig en bewolkt bleef. Het zuidwesten van de provincie zat regelmatig net in de opklaringen, het oosten heeft nog net de zon kunnen zien zakken.
Wolkenbeeld donderdagochtend 8u30: Limburg zit grotendeels in de soep en niemand weet of en wanneer het vocht zal verdwijnen. Nogmaals; volgens alle weermodellen had het gewoon helder moeten zijn.
Wolkenbeeld donderdagmiddag 13u30: De vochtlaag boven Limburg blijkt dikker dan verhoopt, de zon lijkt er niet in te slagen om zich er een weg doorheen te branden.
In Kleine Brogel werd het uiteindelijk niet warmer dan 7.7°C, terwijl Elsenborn de hoogste maxima van het land kon optekenen. Het werd daar maar liefst 18.6°C. Ook Ukkel, met 18.0°C en Oostende, met 17.1°C, sprongen in het oog.
Vrijdagochtend 11 november zien we dan weer opnieuw ongeveer het omgekeerde beeld:
KNMI guidance meteoroloog 5u04:
Het opklaringsgebied, aanvankelijk achter het koufront, is inmiddels volledig dichtgelopen met lage bewolking. We komen dus maar moeizaam in de opklaringen terecht. De iets ruimende stroming zorgt ervoor dat we mogelijk meer profiteren van föhn-werking achter de Belgische en Duitse heuvels. De kans dat de bewolking dus toch gaat oplossen wordt daarmee wel groter, hoewel op de satbeelden de bewolking zelfs tot boven de heuveltoppen uit is gegroeid. Of het hele land wolkenloos wordt vanmiddag zoals Hirlam en ECMWF laten zien is echter maar de vraag.
Om 11u is er nog niet veel veranderd in dit beeld, en zit bijvoorbeeld Eindhoven ook nog volledig in de lage wolken.
In Limburg en delen van Antwerpen en Zeeland is het helder, terwijl zich omheen dit heldere gebied een brede zone met lage wolken bevindt.
Dit hebben we grotendeels te danken aan een naar zuidoost gedraaide wind waardoor we aanvoer vanuit de Ardennen krijgen.
Meteoroloog Gert Coone: Die opklaring begint niet toevallig op de Ardense hoogten. Wat we hier zien, is het gevolg van een föhn-effect. De wind komt uit het zuidoosten en voert vochtige lucht aan van over Duitsland. Aan de Eifel en de Ardennen wordt die lucht gedwongen om op te stijgen. Lucht die opstijgt, koelt ook af. Koude lucht kan minder waterdamp bevatten. Als de lucht verzadigd is, condenseert die damp tot waterdruppeltjes: bewolking en mist.
Voorbij de Ardense top begint de lucht weer te dalen. Dalende lucht warmt op. Die opgewarmde lucht kan opnieuw meer waterdamp opnemen. De waterdruppeltjes verdampen en de bewolking en mist verdwijnt op slag. Het resultaat: een opklaringsgebied aan de lijzijde ("windafwaarts") van de Ardense toppen.
Ook dit kunnen de weermodellen niet of nauwelijks goed in kaart brengen. Je kan er bij het opstellen van een weersverwachting wel rekening mee houden, maar dan nog moet je afwachten hoe een en ander precies zal uitpakken, aangezien het om een subtiel proces gaat.
Quote KNMI guidance meteoroloog 11u03:Dit keer ging dus Limburg aan de haal met de hoogste temperaturen:
In de loop van de namiddag werd het gebied met opklaringen dan wel groter, maar het westen bleef in de wolken vertoeven.
Zondag 13/11:
Ook zondag 13 november pakte het weerbeeld weer anders uit dan door de modellen werd voorgerekend. Maar dat dit zou gebeuren was zoals hierboven beschreven staat eigenlijk te verwachten. Je kan echt enkel maar afwachten waar de bewolking het hardnekkigst zal blijken of waar de mist zal blijven hangen.
Al bij het ochtendgloren bleek dat Limburg zich onder een dicht stratocumulusveld bevond, en de satellietbeelden toonden aan dat er weinig beweging in de zaak kwam.
Satellietbeeld 9u45:
Hirlam had deze grijze soep in z'n run op zondagochtend wel vrij goed te pakken, en op basis van de kaartjes voor de volgende uren zouden we er vanuit kunnen gaan dat dit grijs wel vlot zou oplossen tegen de middag.
KNMI guidance meteoroloog 10u56:In de praktijk bleek inderdaad dat de bewolking hardnekkig aanwezig bleef. Pas na 16u werd er in het uiterste zuidoosten van de provincie wat geknabbeld aan het wolkendek.
Satellietbeeld 16u15: Vanuit het uiterste ZO verschijnen opklaringen.
Door de bewolking bleef ook de temperatuur in Limburg achter. De hoogste maxima werden weer eens in de Ardennen bereikt, met een 14.5°C in Elsenborn.
Voor de nacht naar maandag is het erg belangrijk of de opklaringen snel terrein winnen ja dan nee. Indien dat gebeurt zakt de temperatuur snel naar het vriespunt en kan er later mist ontstaan die zou kunnen aanvriezen. Indien de bewolking aanwezig blijft zal er weinig beweging in de temperaturen komen.
En zo blijft het nowcasten van uur tot uur.
Maandag 14 november:
Uiteindelijk klaarde het helemaal uit in Limburg waardoor de temperatuur diep kon wegzakken. Doordat de opklaringen het eerst arriveerden in het oostend kon het daar het langst afkoelen en werden daar de laagste temperaturen genoteerd.
In Antwerpen was het zo +3°C terwijl het in Neeroeteren bijna -3°C was. Antwerpen bevond zich namelijk nog onder een flard lage wolken, zoals op het visuele satellietbeeld van 8u30 te zien is:
Tegen 10u15 was er nog maar weinig beweging in gekomen:
Pas rond de middag lostte de bewolking uiteindelijk op over het noorden van het land. De kustregio heeft echter heel de dag in de grijze soep gezeten.
Daardoor bleef het aan de Kust ook aan de frisse kant. De hoogste temperaturen werden opnieuw op de Ardense hoogvlakten bereikt.
Ook een deel van de provincie Luxemburg vertoefde de hele dag onder de wolken, wat we uiteraard ook terugzien in de lage maxima.
Woensdag 16 november:
Helder en zo goed als windstil in Limburg. Perfecte condities voor stralingskou stuurden het kwik naar een minimumtemperatuur van -4.7°C in Neeroeteren. Diepenbeek noteerde rond 8u zelfs -5.0, wat dus matige vorst mag genoemd worden. De laagste temperaturen werden genoteerd in de laagst gelegen delen omdat koude lucht zwaar is en dus de valleitjes in 'glijdt'. In die valleien kon de wind ook nauwelijks voor luchtmenging met de minder koude hogere luchtlagen zorgen.
Net als de voorbije dagen blijft het in Ell veel minder koud te zijn dan in het grootste deel van Belgisch Limburg. Je zou haast gaan twijfelen aan die waarneming, maar het zou ook aan de specifieke lokale omstandigheden kunnen liggen. 10-20m hoogteverschil kan bij stralingskou een groot verschil opleveren.
Op het satellietbeeld van 9u45 zien we hoe Limburg binnen een ruim wolkenloos gebied valt. Dit terwijl het in West-Vlaanderen en delen van Oost-Vlaanderen weer maar eens grijs is:
KNMI guidance 9u38:
Heel de dag kwam er nauwelijks beweging in het weerbeeld boven België:
In het oosten van het land liep de temperatuur dan ook op naar perfect normale waardes voor de tijd van het jaar. In het westen bleef het echter zeer fris met op heel wat plaatsen nauwelijks meer dan 2°C:
Donderdag 17 november:
Terwijl de nationale weerman op radio 1 verkondigt dat de vorst is verdwenen lag de temperatuur in Neeroeteren om 6u op -3.8°C. Ook op vele andere plaatsen in Limburg vroor het nog steeds, wat te danken was aan opklaringen boven onze provincie.
Op het satellietbeeld van 9u15 zien we hoe een groot deel van Limburg in een opklaring zit. Daardoor nog steeds lichte vrieskou in die delen van de provincie.
Op het satellietbeeld van 10u45 zien we hoe het opklaringsgebied zich verplaatst heeft tot net ten noorden van Limburg, waar het snel groter wordt en aansluiting vindt met de ruime opklaringen boven Duitsland. In Limburg zou het echter de rest van de dag grijs blijven, terwijl amper 10km ten noorden van de grens met Nederland de zon bleef schijnen. Ook over delen van Oost-Vlaanderen en Antwerpen verschenen (tijdelijk) opklaringen.
Opnieuw zeer moeilijke omstandigheden voor de weersverwachtingen dus.
KNMI Guidance Meteoroloog:
Uiteindelijk zien we voor heel België onder dezelfde omstandigheden ongeveer dezelfde maxima.
Vrijdag 18 november
In de ochtend zit alles dicht onder deels mist over het westen van Limburg (en de rest van Vlaanderen) en deels lage wolken in de oostelijke helft van Limburg. Uit die lage wolken viel in eerste instantie zelfs wat lichte motregen, de eerste neerslag sinds lang maar nauwelijks voldoende om de straatstenen goed nat te maken.
We zien de overgang tussen mist en lage wolken mooi op het satellietbeeld van 10u, waarbij een eer kronkel zichtbaar is over het oosten. De zwarte lijn is in feite de schaduw die de lage wolken vanwege de opgaande zon op het mistoppervlak werpen:
Als we dan naar het satellietbeeld van 10u30 kijken, dan zien we dat de lage wolken oplossen, en het dus helder wordt in het oosten van Limburg:
De mistlaag dichter bij de grond blijkt dikker te zijn en dus moeilijker op te lossen. Tegen het middaguur verschijnen er echter wel een aantal gaten.
Tegen 13u begint is de zon er dan op heel wat plaatsen toch door:
Het moge opnieuw duidelijk zijn dat deze details onmogelijk perfect te voorspellen zijn.
KNMI Guidance meteoroloog:
BEWOLKING: In het zuidwesten een groot mist en stratus veld, dat langzaam terrein wint maar tegelijkertijd ook aan enige oplossing onderhevig is. Hirlam laat dit veld te snel oplossen. In feite lijkt EC low cl/AROME/Harmonie een betere indicatie te geven voor de evolutie van de grenslaag. Dit is afgelopen we(e)k(en) al vaker het geval. Voor de verdere ontwikkeling: Vanmiddag lokaal enkele opklaringen die vanavond weer snel vollopen met nieuwe mist. Ervaring leert dat de oude mist wat betere zichten geeft dan de nieuwe mist die zich in de opklaringen vormt.
Zondag 20 november
Terwijl hier m'n zoontje van bijna 2 jaar oud in z'n fleece in de zandbak speelde bij bijna nazomerse omstandigheden klom de temperatuur in grote delen van Nederland slechts tot amper 2-4°C boven het vriespunt. Niet vanwege een zogenaamde grenzwetterlage met een scherpe begrenzing tussen verschillende luchtmassa's, maar wel vanwege de mist di er de hele dag hardnekkig bleef hangen. In Limburg hadden we gewoon geluk.
Maxima Nederland:
Maxima België:
Op het satellietbeeld van 13u45 zien we het omvangrijke mistgebied dat zowat 3/5 van Nederland inpalmt:
2u later is daar amper beweging in gekomen. Naar verwachting zal de mistzone zelfs weer snel uitbreiden na zonsondergang:
KNMI Guidance meteoroloog:
